Suplement diety „eko” a pozostałości pestycydów
Co certyfikat ekologiczny gwarantuje, czego nie, i dlaczego multiwitamina nie może być „bio”

Oznaczenie „eko” na suplemencie diety nie oznacza „zero pestycydów” i nie jest osobnym, łagodniejszym ani surowszym limitem pozostałości. Dla żywności ekologicznej i konwencjonalnej obowiązują te same najwyższe dopuszczalne poziomy pozostałości (NDP) z rozporządzenia (WE) nr 396/2005. Rozporządzenie (UE) 2018/848 reguluje co innego: metodę produkcji, środki ostrożności i obowiązkowe dochodzenie, gdy w produkcie eko pojawi się substancja niedozwolona w rolnictwie ekologicznym. Dla suplementów jest jeszcze jedna granica, często pomijana: produkt z dodanymi witaminami lub składnikami mineralnymi co do zasady nie może być sprzedawany jako ekologiczny.

1. Krótka odpowiedź

• NDP są wspólne. EFSA w raporcie za 2022 r. pisze wprost: dla produktów ekologicznych nie ustalono odrębnych NDP; limity z rozporządzenia 396/2005 stosuje się jednakowo do żywności ekologicznej i konwencjonalnej.
• Wykrycie substancji niedozwolonej w eko to nie automatyczna utrata statusu. Uruchamia dochodzenie urzędowe (art. 29 rozporządzenia 2018/848). Status eko traci się, gdy ustalono aktywne użycie, brak środków ostrożności albo zignorowanie wcześniejszych zaleceń (art. 29 ust. 2).
• Suplement witaminowo-mineralny nie może być „eko”. Pkt 2.2.2 lit. f części IV załącznika II dopuszcza witaminy i składniki mineralne w przetworzonej żywności eko tylko wtedy, gdy ich dodatek jest bezpośrednio wymagany prawem albo w żywności z rozporządzenia 609/2013. Suplementy diety do tych kategorii nie należą.
• Suplement roślinny może być „eko”, jeśli co najmniej 95% wagowo jego składników rolnych pochodzi z produkcji ekologicznej i spełnia pozostałe zasady przetwarzania (art. 30 ust. 5 lit. a).

2. Co mówią dane: ekspozycja spada, ale to nie jest wynik zdrowotny

Najmocniejsze dowody dotyczą ekspozycji, nie chorób. W randomizowanym badaniu Rempelos i in. (American Journal of Clinical Nutrition, 2022) 27 zdrowych dorosłych przez dwa tygodnie jadło dietę śródziemnomorską w całości ekologiczną albo w całości konwencjonalną. Łączne wydalanie pozostałości pestycydów z moczem wyniosło średnio 17 µg/dobę w grupie eko wobec 180 µg/dobę w grupie konwencjonalnej (−91%). Spadek nie był równy dla wszystkich grup: dla chlormekwatu wyniósł 95%, dla insektycydów fosforoorganicznych 72%, dla pyretroidów 53%, a dla herbicydów 26%. W tej samej grupie konwencjonalnej przejście z diety zachodniej na śródziemnomorską (więcej owoców i warzyw) zwiększyło wydalanie insektycydów z 7 do 25 µg/dobę.

Wcześniejsze, mniejsze badanie krzyżowe Oates i in. (Environmental Research, 2014; 13 dorosłych, dieta co najmniej w 80% ekologiczna przez 7 dni) wykazało średnio o 89% niższe stężenie metabolitów dialkilofosforanowych (DAP) w moczu: 0,032 wobec 0,294 µg/l. Metaanaliza Barański i in. (British Journal of Nutrition, 2014; 343 publikacje) podała, że wykrywalne pozostałości pestycydów występowały w uprawach konwencjonalnych czterokrotnie częściej niż w ekologicznych (46% wobec 11%), a średnie stężenie kadmu było w uprawach eko niższe o 48%. Przedział ufności dla kadmu był szeroki (−112% do +16% dla średniej różnicy procentowej), więc tę liczbę należy traktować jako szacunek, nie stałą.

Urzędowy monitoring UE pokazuje ten sam kierunek. W raporcie EFSA za 2022 r. (110 829 próbek, w tym 6 717 oznaczonych jako ekologiczne) 79,0% próbek eko nie zawierało oznaczalnych pozostałości wobec 59,0% wszystkich próbek. NDP przekroczono w 2,4% próbek eko i 3,7% wszystkich; po uwzględnieniu niepewności pomiaru niezgodnych było 1,4% wobec 2,2%. Większość przekroczeń w eko dotyczyła miedzi, która jest dopuszczona w rolnictwie ekologicznym i ma też inne źródła (pasze, nawozy), głównie w gryce i innych pseudozbożach. Według raportu Komisji z marca 2026 r. w 2023 r. 80% z 7 074 próbek eko nie miało oznaczalnych pozostałości, a powyżej NDP było 0,9%.

3. Te same NDP dla eko i konwencji: co to znaczy dla suplementu

Rozporządzenie 396/2005 ustala NDP dla produktów z załącznika I (owoce, warzywa, zboża, herbaty, przyprawy, zioła do naparów i inne). Gdy dla danej kombinacji substancja–produkt nie ustalono konkretnego limitu, stosuje się wartość domyślną 0,01 mg/kg (art. 18 ust. 1 lit. b). Suplement diety jako taki nie ma własnych NDP. Dla produktów przetworzonych i złożonych art. 20 nakazuje wyprowadzić dopuszczalny poziom z NDP surowca, z uwzględnieniem zmian stężenia w wyniku przetwarzania (współczynniki przetwarzania). Przy suszeniu ziela lub zagęszczaniu ekstraktu stężenie pozostałości w przeliczeniu na masę rośnie, dlatego producent powinien znać współczynnik dla swojego procesu i umieć go uzasadnić. EFSA od października 2018 r. publikuje bazę orientacyjnych współczynników przetwarzania.

Certyfikat eko nie zwalnia z tego obowiązku i nie podnosi limitu. Ekstrakt z ekologicznego surowca, który przekracza NDP, jest niezgodny z prawem żywnościowym tak samo jak ekstrakt konwencjonalny. Odwrotnie: produkt konwencjonalny z pozostałościami poniżej NDP jest w pełni zgodny, nawet jeśli zawiera substancje niedozwolone w rolnictwie eko.

4. Pozostałość w produkcie eko: art. 28–29 i dochodzenie urzędowe

Art. 28 nakłada na każdego operatora eko obowiązek identyfikacji ryzyka skażenia, środków zapobiegawczych i ich regularnego przeglądu na każdym etapie: produkcji, przygotowania i dystrybucji. Jeżeli operator podejrzewa obecność substancji niedozwolonej, musi zidentyfikować i odseparować produkt, sprawdzić podejrzenie, nie sprzedawać go jako eko do czasu wyjaśnienia i poinformować jednostkę certyfikującą, gdy podejrzenie się potwierdzi lub nie da się go wykluczyć (art. 28 ust. 2).

Gdy organ lub jednostka certyfikująca otrzyma uzasadnioną informację o takiej obecności albo sama ją wykryje, art. 29 ust. 1 wymaga niezwłocznego dochodzenia urzędowego w celu ustalenia źródła i przyczyny oraz tymczasowego zakazu sprzedaży produktu jako eko do czasu jego zakończenia. Metodykę dochodzenia określa art. 2 rozporządzenia wykonawczego 2021/279. Operator ma prawo przedstawić uwagi (art. 29 ust. 3), a przy próbkach urzędowych przysługuje mu druga opinia ekspercka z art. 35 rozporządzenia 2017/625.

Raport Komisji COM(2026) 142 final z 31 marca 2026 r. podsumowuje, jak to działa w praktyce. Zgodnie z nim nawet przy substancjach mogących występować naturalnie albo pochodzących z zanieczyszczenia środowiska nie można z góry zakładać takiego źródła; trzeba wykluczyć zamierzone użycie. Badanie EFSA cytowane w raporcie dla 21 najczęściej zgłaszanych substancji wykazało prawdopodobieństwo ich wystąpienia w produktach eko od 0,04% do 3,95%, wobec 0,18% do 17,5% w produktach nieekologicznych.

Najczęstszą przyczyną było znoszenie cieczy opryskowej z sąsiednich upraw (24,1%). Brak środków ostrożności stwierdzono w 16,7% przypadków, a użycie substancji niedozwolonej w 15,9%. W 14,9% przyczyny nie ustalono. 66,2% wykryć miało miejsce na etapie produkcji, 10,2% przygotowania, 9,5% magazynowania, 3,3% importu. Dla producenta suplementów, który kupuje susz lub ekstrakt, ważne jest to, że w 10,6% przypadków skażenie powstało na wcześniejszym etapie łańcucha. Dokumentacja dostawcy i własne badania przy przyjęciu surowca są wtedy jedynym dowodem, że zachowano środki z art. 28.

Krajowe progi: Belgia, Włochy, Rumunia, Słowenia

Art. 29 ust. 5 pozwala państwom, które przed 2018 r. miały progi, powyżej których produkt nie może być eko, utrzymać je wyłącznie dla własnej produkcji. Według raportu Komisji: Włochy stosują ogólny próg 0,01 mg/kg (z tymczasowo wyższym dla kwasu fosfonowego) niezależnie od tego, czy skażenie było zamierzone; Rumunia 0,01 mg/kg; Walonia 1,5-krotność granicy oznaczalności z rozporządzenia 396/2005; Słowenia granicę oznaczalności metody z uwzględnieniem niepewności pomiaru. Progów tych nie stosuje się do produktów eko z innych państw członkowskich. Polska nie jest na tej liście, więc w Polsce decyduje wynik dochodzenia, a nie sam poziom wykrycia.

5. Witaminy, minerały i „eko”: dlaczego multiwitamina nie może być ekologiczna

Pkt 2.2.2 lit. f części IV załącznika II rozporządzenia 2018/848 dopuszcza w przetwarzaniu żywności eko składniki mineralne, witaminy, aminokwasy i mikroskładniki odżywcze tylko wtedy, gdy (i) ich użycie w żywności powszechnego spożycia jest bezpośrednio wymagane prawem, tak że bez nich żywności nie można w ogóle wprowadzić do obrotu, albo (ii) w żywności objętej art. 1 ust. 1 lit. a i b rozporządzenia 609/2013 (żywność dla niemowląt i małych dzieci, środki spożywcze specjalnego przeznaczenia medycznego) lub dyrektywą 2006/125/WE. Brzmienie „bezpośrednio wymagane” wprowadzono po wyroku TSUE z 5 listopada 2014 r. w sprawie C-137/13 Herbaria Kräuterparadies, dotyczącym napoju ziołowego z dodanym glukonianem żelaza i witaminami. Trybunał orzekł tam wprost, że użycie takiej substancji nie jest „wymagane prawem”, gdy żywność jest sprzedawana jako suplement diety, z oświadczeniem żywieniowym lub zdrowotnym, nawet jeśli przepisy dyrektywy 2002/46/WE, rozporządzenia 1924/2006 czy 432/2012 wymagają określonej ilości składnika, by produkt mógł mieć taki status lub oświadczenie.

Suplement diety nie spełnia żadnego z tych warunków: żaden przepis nie wymaga dodania witaminy do suplementu, by mógł być sprzedawany, a suplementy nie są żywnością z rozporządzenia 609/2013. Komisja w dokumencie FAQ dotyczącym przepisów ekologicznych stwierdza, że suplementy wytworzone z witamin i składników mineralnych nie wchodzą w zakres prawa ekologicznego i nie mogą być znakowane jako ekologiczne. W wyroku Wielkiej Izby z 4 października 2024 r. w sprawie C-240/23 Herbaria Kräuterparadies II TSUE uznał, że logo UE ani, co do zasady, określeń odnoszących się do produkcji ekologicznej nie można użyć dla przetworzonej żywności importowanej z państwa trzeciego, która zawiera witaminy i składniki mineralne niepochodzenia roślinnego, nawet jeśli była certyfikowana w ramach równoważności. Dopuszczalne pozostaje jedynie logo eko państwa trzeciego.

Uwaga praktyczna: składniki rolne niedostępne w wersji eko i niektóre dodatki oraz substancje pomocnicze mogą być użyte tylko w granicach rozporządzenia wykonawczego (UE) 2021/1165. Skład otoczki kapsułki, nośnika i środków przeciwzbrylających trzeba sprawdzić z jednostką certyfikującą przed projektem etykiety.

6. Import surowców i różnice UE–państwa trzecie

UE stosuje w rozporządzeniu 1107/2009 kryteria wykluczenia oparte na zagrożeniu: substancja czynna nie zostanie zatwierdzona m.in., jeżeli jest sklasyfikowana jako mutagenna, rakotwórcza lub działająca szkodliwie na rozrodczość kategorii 1A lub 1B albo ma właściwości zaburzające gospodarkę hormonalną (załącznik II pkt 3.6.2–3.6.5), z wąskimi wyjątkami. Dwa przykłady pokazują, jak to przekłada się na surowiec:

• Chloropiryfos. Komisja nie odnowiła zatwierdzenia (rozporządzenie wykonawcze 2020/18) po oświadczeniu EFSA z 2019 r., które wskazało niewyjaśnione obawy co do genotoksyczności i skutki dla rozwoju neurologicznego. Rozporządzenie 2020/1085 obniżyło NDP chloropiryfosu i chloropiryfosu metylowego do granicy oznaczalności (zasadniczo 0,01 mg/kg). Limit ten dotyczy także importu, niezależnie od tego, czy substancja jest dopuszczona w kraju pochodzenia.
• Parakwat. Sąd Pierwszej Instancji wyrokiem z 11 lipca 2007 r. w sprawie T-229/04 Szwecja przeciwko Komisji stwierdził nieważność dyrektywy 2003/112/WE włączającej parakwat do wykazu substancji czynnych, w szczególności z powodu niewystarczającej oceny ryzyka dla zdrowia.

Dla importera suplementów to sedno sprawy. Status substancji w kraju pochodzenia nie ma znaczenia w UE: liczy się NDP unijny dla danego surowca, a dla substancji niezatwierdzonych zwykle granica oznaczalności. Ryzyko jest największe przy suszu ziół, przyprawach i ekstraktach z państw trzecich, gdzie zagęszczenie w procesie mnoży stężenie. Przypomnieniem jest kryzys tlenku etylenu z 2020 r.: EFSA w raporcie za 2022 r. wciąż wymienia niezgodną próbkę suplementów z Indii zawierającą tlenek etylenu w kontrolach importowych.

7. Marketing: „bez pestycydów” i oświadczenia zdrowotne

Status eko informuje o metodzie produkcji, nie o działaniu na zdrowie. Nie „odblokowuje” oświadczeń zdrowotnych; te wymagają rozporządzenia 1924/2006 i wpisu na listę (np. rozporządzenie 432/2012). Sformułowania „wolny od pestycydów” lub „0% pozostałości” są ryzykowne z dwóch powodów: analiza wykazuje jedynie brak pozostałości powyżej granicy oznaczalności, a sugerowanie szczególnej cechy, którą mają wszystkie zgodne produkty (przestrzeganie NDP), narusza art. 7 ust. 1 lit. c rozporządzenia 1169/2011. Bezpieczniej opisywać fakty: certyfikat, kod jednostki certyfikującej, pochodzenie surowca.

8. Checklista dla producenta i importera suplementów eko

1. Skład. Sprawdź, czy formuła zawiera dodane witaminy, składniki mineralne, aminokwasy lub inne mikroskładniki. Jeśli tak, nie projektuj etykiety z „eko” w nazwie ani z logo UE.
2. Próg 95%. Policz udział składników rolnych eko według zasad pkt 2.2.4 części IV załącznika II. Poniżej 95% „eko” tylko w wykazie składników.
3. Substancje pomocnicze. Zweryfikuj otoczkę, nośnik i dodatki z rozporządzeniem 2021/1165 i z jednostką certyfikującą.
4. Dostawca. Żądaj certyfikatu eko i świadectwa kontroli (TRACES) dla importu, oraz wyników badań pozostałości dla danej partii.
5. Badanie przy przyjęciu. Zleć szeroki panel wielopozostałościowy dla suszu i ekstraktów; znaj współczynnik przetwarzania i NDP surowca (art. 20 rozporządzenia 396/2005).
6. Procedura na wykrycie. Opisz w systemie jakości kroki z art. 28 ust. 2: separacja, weryfikacja, wstrzymanie sprzedaży jako eko, powiadomienie jednostki.
7. Komunikacja. Bez „wolny od pestycydów” i bez oświadczeń zdrowotnych spoza rejestru UE.

FAQ

Czy żywność ekologiczna ma niższe NDP pestycydów?

Nie. NDP z rozporządzenia 396/2005 są wspólne dla eko i konwencji. Różnica wynika z metody produkcji i z obowiązku dochodzenia, gdy w produkcie eko pojawi się substancja niedozwolona.

Czy wykrycie pozostałości poniżej NDP w suplemencie eko oznacza utratę statusu?

Nie automatycznie. Uruchamia dochodzenie z art. 29 i tymczasowy zakaz sprzedaży jako eko. Status traci się, gdy ustalono użycie substancji niedozwolonej, brak środków ostrożności lub ignorowanie wcześniejszych zaleceń. Wyjątkiem są krajowe progi w Belgii (Walonia), Włoszech, Rumunii i Słowenii, stosowane tylko do własnej produkcji.

Czy suplement z witaminą D może być ekologiczny?

Nie, jeśli witamina jest dodana. Pkt 2.2.2 lit. f części IV załącznika II rozporządzenia 2018/848 dopuszcza dodane witaminy tylko, gdy wymaga tego bezpośrednio prawo lub w żywności z rozporządzenia 609/2013. Potwierdzają to wyroki TSUE C-137/13 i C-240/23.

Czy suplement ziołowy może nosić logo eko UE?

Tak, jeśli co najmniej 95% wagowo składników rolnych jest ekologicznych, produkt spełnia zasady przetwarzania i jest certyfikowany. W Polsce nadzór nad jednostkami certyfikującymi sprawuje IJHARS.

Czy dane o niższej ekspozycji pozwalają na oświadczenia zdrowotne?

Nie. Badania mierzyły metabolity w moczu, nie skutki zdrowotne, a oświadczenia zdrowotne wymagają autoryzacji na podstawie rozporządzenia 1924/2006.

Słownik

NDP (MRL)

Najwyższy dopuszczalny poziom pozostałości pestycydu w żywności lub paszy według rozporządzenia 396/2005.

Substancja niedozwolona w produkcji eko

Produkt lub substancja niedopuszczona na podstawie art. 9 ust. 3 rozporządzenia 2018/848 (wykazy w rozporządzeniu 2021/1165).

Dochodzenie urzędowe

Postępowanie z art. 29 ust. 1 lit. a rozporządzenia 2018/848 w celu ustalenia źródła i przyczyny obecności substancji niedozwolonej.

Współczynnik przetwarzania

Stosunek stężenia pozostałości w produkcie przetworzonym do stężenia w surowcu (art. 20 rozporządzenia 396/2005).

Wniosek

Dane naukowe są spójne co do ekspozycji: dieta ekologiczna wyraźnie obniża poziom pozostałości pestycydów w moczu, a produkty eko rzadziej zawierają oznaczalne pozostałości. Nie ma natomiast dowodów, że przekłada się to na mniej chorób, i nie ma odrębnych NDP dla eko. Dla branży suplementów prawo wyznacza trzy praktyczne granice: te same NDP dla wszystkich, dochodzenie zamiast automatycznej dekwalifikacji przy wykryciu, oraz zakaz oznaczania „eko” produktów z dodanymi witaminami i składnikami mineralnymi. Suplement roślinny może być ekologiczny, jeśli łańcuch dostaw jest udokumentowany i przebadany.

Źródła pierwotne

1. Rozporządzenie (UE) 2018/848 w sprawie produkcji ekologicznej: art. 16, 28, 29, 30, 32, 33; zał. II cz. IV pkt 2.2.2 lit. f.
2. Rozporządzenie wykonawcze (UE) 2021/279: art. 2 (metodyka dochodzenia urzędowego).
3. Rozporządzenie wykonawcze (UE) 2021/1165: wykazy produktów i substancji dopuszczonych w produkcji ekologicznej.
4. Rozporządzenie (WE) nr 396/2005: art. 18 ust. 1 lit. b, art. 20.
5. Rozporządzenie (WE) nr 1107/2009: zał. II pkt 3.6.
6. Rozporządzenie wykonawcze (UE) 2020/18 (chloropiryfos) i rozporządzenie (UE) 2020/1085 (NDP).
7. EFSA (2019), Statement on the available outcomes of the human health assessment … chlorpyrifos, EFSA Journal 17(8):5809.
8. Wyrok Sądu z 11.7.2007, T-229/04 Szwecja/Komisja (parakwat).
9. Wyrok TSUE z 5.11.2014, C-137/13 Herbaria Kräuterparadies.
10. Wyrok TSUE (Wielka Izba) z 4.10.2024, C-240/23 Herbaria Kräuterparadies II.
11. Komisja Europejska, COM(2026) 142 final: raport z wykonania art. 29 rozporządzenia 2018/848 (31.3.2026).
12. EFSA (2024), The 2022 European Union report on pesticide residues in food, EFSA Journal 22:e8753.
13. Rempelos L. i in. (2022), Am J Clin Nutr 115(2):364–377 (NCT03254537).
14. Oates L. i in. (2014), Environmental Research 132:105–111.
15. Barański M. i in. (2014), British Journal of Nutrition 112:794–811.
16. Ustawa z 23 czerwca 2022 r. o rolnictwie ekologicznym i produkcji ekologicznej (Dz.U. 2022 poz. 1370).

Powiązane: Pobieranie próbek do badań pestycydów w suplementach (rozp. 2026/765).