Oznaczanie skrobi w wykazie składników
E 1442 — substancja wypełniająca, nie „skrobia”

Teza jest wąska: nazwa w wykazie składników idzie za główną funkcją w tym produkcie. Dla E 1442, gdy tą funkcją jest wypełnianie, oznaczenie brzmi „substancja wypełniająca: hydroksypropylofosforan diskrobiowy” albo „substancja wypełniająca: (E 1442)”. Dwukropek i nawias to zwykły sposób pokazania kolejności z części C, nie osobny wymóg interpunkcyjny. Przepis mówi: nazwa kategorii, po której następuje nazwa szczegółowa lub — w stosownych przypadkach — numer E.

1. Dwie drogi. Nie składać ich w jedną

Art. 18 ust. 4 rozporządzenia (UE) nr 1169/2011 odsyła technikę oznaczania składników do załącznika VII. Dla skrobi są tam dwa różne reżimy.

Droga składnika — część B. Punkt 4 części B: „Starches, and starches modified by physical means or by enzymes” oznacza się „Starch”. Wersja niemiecka tego samego punktu: „Natürliche Stärke und auf physikalischem oder enzymatischem Wege modifizierte Stärke” — „Stärke”. Wersja polska: kategoria „skrobia”. Część B pozwala zastąpić nazwę szczegółową nazwą kategorii. Nie nadaje numeru E. Nie jest wykazem dodatków.

Droga dodatku — część C. Dotyczy dodatków do żywności i enzymów spożywczych innych niż te z art. 20 lit. b, należących do kategorii wymienionych w tej części. Oznacza się je nazwą tej kategorii, po której następuje nazwa szczegółowa lub numer E. Jeżeli składnik należy do więcej niż jednej kategorii, podaje się kategorię odpowiadającą głównej funkcji w danym środku spożywczym.

Granicę wyznacza rozporządzenie (WE) nr 1333/2008, nie nazwa handlowa „skrobia modyfikowana”. Art. 3 ust. 2 wyłącza z pojęcia dodatku do żywności m.in. dekstrynę białą lub żółtą, skrobię paloną lub dekstrynizowaną, skrobię modyfikowaną działaniem kwasu lub zasady, skrobię bieloną, skrobię modyfikowaną fizycznie i skrobię traktowaną enzymami amylolitycznymi. Załącznik I pkt 19 definiuje „modified starches” jako substancje otrzymane w wyniku jednego lub więcej zabiegów chemicznych na skrobiach jadalnych, które mogły być wcześniej poddane obróbce fizycznej lub enzymatycznej oraz mogły być rozcieńczone kwasem lub zasadą albo bielone. Sama obróbka kwasem, zasadą albo bielenie nie przenosi skrobi na listę E. Utlenianie, estryfikacja, eteryfikacja, sieciowanie — tak.

2. Co wykaz unijny mówi o E 1442 — i czego nie mówi

W załączniku II część B do rozporządzenia 1333/2008, w wykazie dodatków innych niż barwniki i substancje słodzące, E 1442 ma nazwę Hydroxy propyl distarch phosphate. Rozporządzenie Komisji (UE) nr 231/2012, specyfikacje, nagłówek tej pozycji: E 1442 HYDROXYPROPYL DISTARCH PHOSPHATE. Po polsku nazwa szczegółowa to hydroksypropylofosforan diskrobiowy. Obok niego w części B stoją pozostałe skrobie chemicznie modyfikowane od E 1404 do E 1452. To rodzina dodatków, nie synonim każdej „skrobi modyfikowanej” z technologii.

E 1442 jest też w grupie I części C załącznika II, z poziomem quantum satis. Grupa I nie jest menu funkcji etykietowych. To grupa dodatków dopuszczonych — tam, gdzie część E zezwala na grupę I — według zasady quantum satis, z zastrzeżeniami właściwymi dla grupy i kategorii żywności. E 1452 (oktenylobursztynian glinu i skrobi) jest w części B, ale nie w grupie I. Warunków użycia nie wolno uśredniać po całej serii E 1404–E 1452.

Załącznik I do 1333/2008 definiuje klasy funkcjonalne, a przepisy wprowadzające ten załącznik stanowią, że dodatek może być przypisany w załącznikach II i III do jednej z tych klas na podstawie głównej funkcji technologicznej. Wśród klas są m.in. substancje wypełniające (pkt 10: przyczyniają się do objętości środka spożywczego, nie wnosząc istotnie do dostępnej wartości energetycznej), substancje zagęszczające, stabilizatory, emulgatory, substancje żelujące oraz — osobno — skrobie modyfikowane (pkt 19). Wykaz unijny nie publikuje dla E 1442 zamkniętej listy dozwolonych słów etykietowych w rodzaju „wypełniacz, zagęstnik, stabilizator”. Słowo kategorii na etykiecie żywności gotowej bierze się z części C załącznika VII do 1169/2011, z funkcji, którą dodatek faktycznie pełni w tym środku spożywczym.

3. Główna funkcja wybiera kategorię. Jedną

Część C, zdanie drugie, jest jednoznaczna: jeżeli składnik należy do więcej niż jednej kategorii, podaje się kategorię odpowiadającą głównej funkcji w przypadku danego środka spożywczego. Nie wszystkie kategorie, które mieszczą się w arkuszu technologicznym dostawcy.

Gdy w kapsułce, proszku albo innej żywności E 1442 pełni głównie funkcję substancji wypełniającej — w znaczeniu pkt 10 załącznika I do 1333/2008 — kategoria z części C to:

„Füllstoff” to dosłowne brzmienie wersji niemieckiej części C, nie skrót. Art. 15 rozporządzenia 1169/2011: obowiązkowe informacje podaje się w języku łatwo zrozumiałym dla konsumentów państwa członkowskiego, w którym żywność jest wprowadzana do obrotu. Nazwy kategorii bierze się z językowej wersji załącznika VII tego rynku, nie z angielskiego specyfikatu.

Jeżeli główną funkcją w tej żywności jest zagęszczanie, kategoria brzmi „substancja zagęszczająca” / thickener / Verdickungsmittel. Stabilizowanie: „stabilizator” / stabiliser / Stabilisator. Emulgowanie: „emulgator” / emulsifier / Emulgator. Tworzenie żelu: „substancja żelująca” / gelling agent / Geliermittel. Zawsze jedna kategoria plus nazwa szczegółowa albo numer E. Dobór wynika z receptury, nie z tego, ile ról skrobia chemiczna potrafi pełnić w literaturze.

4. „Skrobia modyfikowana” to osobna kategoria części C, nie synonim E 1442

W części C jest kategoria „Modified starch”, po polsku „skrobia modyfikowana”, po niemiecku „Modifizierte Stärke”. Przypis do tej pozycji — w tekście angielskim przypis (2) — stanowi: specific name or E number shall not be required to be indicated. Wersja niemiecka: „Die Angabe der spezifischen Bezeichnung oder der E-Nummer ist nicht erforderlich.”

Ten przypis działa tylko wtedy, gdy kategorią wskazaną na etykiecie jest właśnie „skrobia modyfikowana”. Nie zwalnia z nazwy szczegółowej albo numeru E, gdy główną funkcją jest inna kategoria części C, w tym substancja wypełniająca. „Nie są wymagane” nie znaczy też „są zakazane”: przy kategorii „skrobia modyfikowana” wolno dodać nazwę albo numer E, ale nie trzeba.

Stąd precyzja, której brakuje na wielu etykietach suplementów. E 1442 jest chemicznie modyfikowaną skrobią-dodatkiem. Nie każda skrobia nazywana w technologii „modyfikowaną” jest dodatkiem — część B i art. 3 ust. 2 rozporządzenia 1333/2008 zostawiają poza dodatkami skrobię rodzimą oraz skrobię zmienioną fizycznie lub enzymatycznie, a także skrobię tylko rozcieńczoną kwasem lub zasadą albo bieloną. I odwrotnie: gdy E 1442 pełni konkretną główną funkcję wypełniania, kategoria „skrobia modyfikowana” nie zastępuje „substancji wypełniającej”.

5. Przykłady. Co część C pisze o kilku dodatkach

Poprawnie, gdy funkcja główna to wypełnianie:

• „substancja wypełniająca: hydroksypropylofosforan diskrobiowy”
• „substancja wypełniająca: (E 1442)” — równoważnie w układzie „substancja wypełniająca (E 1442)”

Niepoprawnie:

• samo „E 1442” albo samo „hydroksypropylofosforan diskrobiowy” — brak nazwy kategorii z części C;
• „skrobia” — to oznaczenie części B dla składnika, który dodatkiem nie jest;
• „substancja wypełniająca, substancja zagęszczająca, stabilizator: E 1442” — kilka funkcji naraz, wbrew zdaniu o głównej funkcji;
• „skrobia modyfikowana” jako zamiennik funkcji wypełniającej — przypis o pominięciu nazwy i numeru E nie przenosi się na inną kategorię.

Część C nie zawiera osobnego zdania, które pozwalałoby zbić kilka dodatków w jeden wpis bez nazwy albo numeru każdego z nich. Formuła jest na składnik: kategoria głównej funkcji, po niej nazwa szczegółowa albo numer E. Wyjątek to właśnie przypis przy „skrobi modyfikowanej”.

Część A pkt 7 załącznika VII pozwala przy składnikach podobnych, poniżej 2 %, użyć zwrotu „zawiera … i/lub …”. To samo zdanie wyłącza z tego zwolnienia dodatki do żywności oraz składniki wymienione w części C. E 1442 nie wchodzi więc w konstrukcję „i/lub” z inną skrobią dodatkiem. Powtórzenie kategorii przed każdym dodatkiem, albo jedna kategoria i po niej kolejne nazwy albo numery E, jest układem tej formuły. Nie jest zezwoleniem na pominięcie nazwy albo numeru.

6. Gluten i pochodzenie. Nie dopisywać do części B zdania, którego tam nie ma

Stara dyrektywa 2000/13/WE miała osobne zdanie: oznaczenie „starch” / „modified starch” uzupełnia się wskazaniem roślinnego pochodzenia, gdy składnik może zawierać gluten. Część B załącznika VII do 1169/2011 tego zdania nie powtarza. Punkt 4 części B, jak jest napisany, daje kategorię „skrobia” / „Starch” / „Stärke” — bez obowiązku pochodzenia botanicznego wpisanego w samą część B.

Obowiązek alergenu siedzi obok, i część C zaczyna się od „without prejudice to Article 21”. Art. 9 ust. 1 lit. c i art. 21: składnik z załącznika II, albo pochodna takiego składnika nadal obecna w produkcie, wskazuje się z wyraźnym odniesieniem do nazwy z załącznika II i wyróżnia ją graficznie. Załącznik II obejmuje zboża zawierające gluten, w tym pszenicę. Skrobia pszenna — także chemicznie modyfikowana, jeżeli zboże z załącznika II pozostaje informacje istotne dla alergii — wymaga nazwy tego zboża i wyróżnienia. Typowo: „skrobia pszenna” albo „skrobia (pszenica)”, z wyróżnieniem słowa wskazującego pszenicę; przy dodatku: kategoria plus nazwa albo E, i nadal wyróżnione zboże, gdy art. 21 go wymaga. Nie wynika z tego, że każda skrobia kukurydziana albo ziemniaczana musi mieć pochodzenie w wykazie tylko dlatego, że kiedyś wymagała go dyrektywa 2000/13.

7. Lista kontrolna dla producenta suplementu i żywności

1. Funkcja w tej recepturze. Czy substancja jest w produkcie gotowym i pełni w nim funkcję? Jeśli nie — art. 20 lit. b, nie wykaz.
2. Część B czy część C. Rodzima, fizyczna, enzymatyczna, albo wyłącznie rozcieńczona kwasem/zasadą lub bielona w rozumieniu art. 3 ust. 2 rozporządzenia 1333/2008: część B, „skrobia”, bez E. Chemiczna modyfikacja użyta jako dodatek (seria E 1404–E 1452, w tym E 1442): część C.
3. Jedna kategoria. Wypełnianie → substancja wypełniająca. Nie katalog ról z karty charakterystyki.
4. Nazwa albo numer E. Hydroksypropylofosforan diskrobiowy albo E 1442. Przy kategorii „skrobia modyfikowana” przypis zwalnia z tego drugiego członu — tylko wtedy.
5. Język rynku (art. 15). PL: substancja wypełniająca. EN: bulking agent. DE: Füllstoff.
6. Alergen. Art. 21 i załącznik II, gdy źródłem jest zboże z tej listy. Nie dopisywać wymogu pochodzenia do każdej skrobi z samej części B.
7. Osobno: czy wolno użyć. Kategoria żywności z części D i warunki z części E załącznika II do 1333/2008, w tym kategoria 17 (suplementy diety w rozumieniu dyrektywy 2002/46/WE). Quantum satis grupy I nie zwalnia ze sprawdzenia, czy część E w ogóle dopuszcza grupę I w tej żywności.

8. Czego to oznaczenie nie rozstrzyga

Część C załącznika VII nie autoryzuje dodatku. Autoryzacja, poziom (dla E 1442 w grupie I: quantum satis) i kategoria żywności to załącznik II do rozporządzenia 1333/2008, część E, plus specyfikacja z rozporządzenia 231/2012. Poprawne słowo w wykazie składników nie naprawia użycia w kategorii, w której dodatku nie ma, ani użycia jako substancji pomocniczej, która jednak pełni funkcję w produkcie gotowym.

Oznaczenie dodatku nie jest oświadczeniem żywieniowym ani zdrowotnym w rozumieniu rozporządzenia (WE) nr 1924/2006. Osobno: słowo „starch” w dobrowolnej informacji o wartości odżywczej (art. 30 ust. 2 rozporządzenia 1169/2011) to składnik odżywczy deklaracji, nie nazwa składnika. Zawiadomienie Komisji z pytaniami i odpowiedziami o stosowaniu rozporządzenia 1169/2011 (2018/C 196/01) tego rozróżnienia deklaracji nie przebudowuje na nową regułę oznaczania skrobi modyfikowanej — regułą oznaczenia pozostaje załącznik VII.

Częste pytania

Jak oznaczyć E 1442, gdy w produkcie działa jako substancja wypełniająca?

Kategoria głównej funkcji z części C, po niej nazwa szczegółowa albo numer E: „substancja wypełniająca: hydroksypropylofosforan diskrobiowy” albo „substancja wypełniająca: (E 1442)”.

Czy każdą skrobię modyfikowaną oznacza się numerem E?

Nie. Część B: „skrobia”, bez numeru E. Numer E jest drogą dodatku chemicznego, w tym E 1442. Nie każda modyfikacja technologiczna jest dodatkiem.

Czy wolno wpisać jednocześnie wszystkie funkcje E 1442?

Nie. Jedna kategoria, ta od głównej funkcji w tym środku spożywczym.

Czy poprawna nazwa znaczy, że dodatek jest dozwolony?

Nie. Nazwa i autoryzacja to dwa reżimy. Oznaczenie nie jest też oświadczeniem zdrowotnym.

Źródła pierwotne

1. Rozporządzenie (UE) nr 1169/2011 — art. 15, 18, 20 lit. b, 21; załącznik II (alergeny); załącznik VII część B pkt 4 i część C, w tym kategorie Bulking agent / Modified starch i przypis, że przy modified starch nazwa szczegółowa albo numer E nie są wymagane. Wersja DE części C: Füllstoff; Modifizierte Stärke. ELI: eli/reg/2011/1169/oj.
2. Rozporządzenie (WE) nr 1333/2008 — art. 3 ust. 2 (wyłączenie m.in. skrobi modyfikowanej fizycznie, enzymatycznie, kwasem lub zasadą oraz bielonej); załącznik I (klasy, w tym bulking agents i modified starches); załącznik II część B (E 1442 Hydroxy propyl distarch phosphate; seria E 1404–E 1452) i część C grupa I (E 1442, quantum satis); część D/E — warunki użycia według kategorii żywności, w tym kategorii 17.
3. Rozporządzenie Komisji (UE) nr 231/2012 — specyfikacja E 1442 HYDROXYPROPYL DISTARCH PHOSPHATE.
4. Zawiadomienie Komisji 2018/C 196/01 — pytania i odpowiedzi o stosowaniu rozporządzenia 1169/2011. Nie zastępuje części C; „starch” w art. 30 ust. 2 to dobrowolny składnik deklaracji wartości odżywczej.