9 faktów o nowych limitach dioksyn i PCB w żywności
Co aktualizacja EFSA zmienia w praktyce produkcyjnej i kontrolnej

Dioksyny (PCDD/PCDF) i polichlorowane bifenyle (PCB) to trwałe zanieczyszczenia organiczne, które kumulują się w tkance tłuszczowej zwierząt i przedostają się do żywności. Aktualizacja tolerowanego tygodniowego spożycia (TWI) przez EFSA z 2018 r. oraz wdrożenie rozporządzenia (UE) 2023/915 wyznaczyły nowe ramy prawne – ostrzejsze w jednych kategoriach, zrestrukturyzowane w innych.

1. TWI spadło siedmiokrotnie – i to już kilka lat temu zmienia podstawę oceny ryzyka

W opinii naukowej z 2018 r. (EFSA CONTAM Panel, EFSA Journal 2018;16(11):5333) Panel ds. Zanieczyszczeń obniżył tolerowane tygodniowe spożycie (TWI) dla sumy dioksyn i dioksynopodobnych PCB do 2 pg TEQ/kg masy ciała na tydzień. To siedmiokrotne zaostrzenie względem poprzedniego TWI wynoszącego 14 pg TEQ/kg m.c./tydzień (ustalonego przez SCF w 2001 r.). Komisja Europejska przyjęła ten wniosek jako punkt wyjścia do rewizji limitów maksymalnych w żywności. Dla producenta oznacza to jedno: stare wyniki badań z certyfikatami zgodnymi z poprzednim rozporządzeniem (WE) 1881/2006 mogą być dziś niewystarczające – nie dlatego, że zanieczyszczenie wzrosło, ale dlatego, że próg bezpieczeństwa został przesunięty w dół.

• Nowe TWI: 2 pg WHO-TEQ/kg m.c./tydzień (suma PCDD/PCDF i dl-PCB) – wiążąca podstawa naukowa dla limitów UE
• Stare TWI (SCF 2001): 14 pg WHO-TEQ/kg m.c./tydzień – już nieaktualne dla celów oceny zgodności
• Konsekwencja praktyczna: producent, który bazuje na badaniach sprzed 2023 r. bez weryfikacji pod kątem nowych ML, ryzykuje wprowadzeniem do obrotu produktu niezgodnego z rozporządzeniem (UE) 2023/915

2. Rozporządzenie (UE) 2023/915 to nie nowelizacja – to nowy akt prawny z nową strukturą kategorii

Rozporządzenie Komisji (UE) 2023/915 z dnia 25 kwietnia 2023 r. w sprawie najwyższych dopuszczalnych poziomów niektórych zanieczyszczeń w żywności uchyliło rozporządzenie (WE) nr 1881/2006 i weszło w życie 25 maja 2023 r. (z okresami przejściowymi dla niektórych kategorii). Zmiana nie polega tylko na przesunięciu liczb – zmieniono samą architekturę kategorii żywności, do których przypisano limity. Przykład: oleje roślinne do spożycia bezpośredniego mają teraz wyraźnie oddzielne limity dla różnych frakcji, a produkty rybne zostały podzielone według gatunków i sposobu przetworzenia bardziej szczegółowo niż poprzednio. Producenci, którzy automatycznie przypisują swój produkt do tej samej kategorii co przed 2023 r., mogą stosować błędny limit – co jest błędem formalnym niezależnie od rzeczywistego poziomu zanieczyszczenia.

• Akt: Rozporządzenie (UE) 2023/915 – obowiązuje bezpośrednio we wszystkich państwach członkowskich UE
• Data wejścia w życie: 25 maja 2023 r., ale okresy przejściowe dla produktów wprowadzonych do obrotu przed tą datą zgodnie z art. 12 rozporządzenia
• Kluczowa pułapka: zmiana klasyfikacji kategorii – producent musi aktywnie sprawdzić, do której rubryki Załącznika I należy jego produkt, a nie zakładać ciągłości z poprzednim rozporządzeniem

3. Oleje rybne w suplementach diety mają jeden z najniższych limitów w całym rozporządzeniu – i najczęściej go przekraczają

Rozporządzenie (UE) 2023/915 ustala dla olejów rybich przeznaczonych do spożycia przez ludzi limit 1,75 pg WHO-PCDD/F-PCB TEQ/g tłuszczu dla sumy dioksyn i dioksynopodobnych PCB. Suplementy diety zawierające olej rybi (omega-3, tran) podlegają temu samemu limitowi. Praktyka kontrolna GIS pokazuje, że naruszenia w tej kategorii wykrywane są nieproporcjonalnie często – wynika to z faktu, że olej rybi jest koncentratem tłuszczu, a dioksyny i PCB kumulują się właśnie w frakcji lipidowej. Producent suplementu, który kupuje olej od dostawcy spoza UE i opiera się wyłącznie na certyfikacie CoA wystawionym przez producenta surowca, nie wypełnia obowiązku weryfikacji wynikającego z rozporządzenia (WE) nr 178/2002 (ogólne prawo żywnościowe) – organ kontrolny może uznać, że system HACCP nie obejmuje tego ryzyka.

• Limit dla oleju rybiego (supl. diety): 1,75 pg WHO-TEQ/g tłuszczu – jeden z najniższych ML w całym akcie
• Odpowiedzialność dostawcy nie zwalnia producenta suplementu z własnej weryfikacji analitycznej (art. 17 rozporządzenia (WE) 178/2002)
• Rekomendacja praktyczna: niezależne badania akredytowanego laboratorium przy każdej nowej partii surowca – nie raz na rok

4. Wątroba bydlęca i wieprzowa: limit obniżony, ale problem tkwi w alertach systemu RASFF

Rozporządzenie (UE) 2023/915 obniżyło najwyższy dopuszczalny poziom dla dioksyn i dioksynopodobnych PCB w wątrobie bydlęcej i wątrobie owczej. Powiadomienia RASFF (Rapid Alert System for Food and Feed) z lat 2021–2023 pokazują regularną obecność wątroby wołowej z krajów Ameryki Łacińskiej i niektórych regionów UE z przekroczeniami sumy PCDD/PCDF i dl-PCB. Dla polskiego zakładu przetwórczego kupującego wątrobę jako surowiec do pasztetów lub konserw oznacza to, że odpowiedzialność za przekroczenie limitu spada na wprowadzającego produkt finalny do obrotu – nie na hodowcę. Organ kontrolny (Inspekcja Weterynaryjna lub GIS, zależnie od kanału dystrybucji) wyda decyzję o wycofaniu i zniszczeniu partii na koszt producenta wyrobu gotowego.

5. Metoda analityczna ma znaczenie prawne – nie każde badanie jest dowodem zgodności

Rozporządzenie Komisji (UE) 2021/808 oraz rozporządzenie (UE) 2023/2782 (zastępujące rozporządzenie (UE) nr 519/2014) określają kryteria wydajności dla metod analitycznych stosowanych przy urzędowej kontroli żywności w zakresie dioksyn i PCB. Tylko metody spełniające wymogi tych aktów – tj. metody potwierdzające oparte na chromatografii gazowej sprzężonej ze spektrometrią mas wysokiej rozdzielczości (GC-HRMS) lub metody przesiewowe z potwierdzeniem – są akceptowane jako dowód zgodności w postępowaniu administracyjnym. Producent, który zleca badania laboratorium nieakredytowanemu przez PCA (Polskie Centrum Akredytacji) w zakresie dioksyn metodą GC-HRMS, może mieć wynik, który organ kontrolny odrzuci jako niewystarczający. Koszt takiego badania w akredytowanym laboratorium to 800–1500 zł za próbkę – koszt wycofania partii to wielokrotność tej kwoty.

• Wymagana metoda potwierdzająca: GC-HRMS zgodna z kryteriami rozporządzenia (UE) 2021/808
• Akredytacja laboratorium: PCA lub równoważna akredytacja krajowa zgodna z PN-EN ISO/IEC 17025
• Metody przesiewowe (bioassay, GC-MS/MS) wymagają potwierdzenia metodą referencyjną przy wyniku pozytywnym

6. Niedl-PCB (wskaźnikowe PCB) mają oddzielny limit – i osobny obowiązek raportowania

Rozporządzenie (UE) 2023/915 utrzymuje i w wielu kategoriach zaostrza limity dla sumy sześciu wskaźnikowych (niedl) PCB: PCB-28, PCB-52, PCB-101, PCB-138, PCB-153 i PCB-180. To odrębny limit – niezależny od limitu dla dioksyn i dl-PCB. Producenci często nie zdają sobie sprawy, że produkt może być zgodny z limitem dla dioksyn, a jednocześnie przekraczać limit dla ndl-PCB, lub odwrotnie. W raportowaniu wyników badań do GIS lub Inspekcji Weterynaryjnej konieczne jest przedstawienie obu wartości oddzielnie. Badanie tylko jednej grupy związków to błąd proceduralny, który organ może uznać za brak wymaganych danych do oceny bezpieczeństwa produktu.

• Wskaźnikowe PCB: suma PCB-28, -52, -101, -138, -153, -180 – oddzielny ML w Załączniku I do rozporządzenia (UE) 2023/915
• Raport z badań musi zawierać: wyniki dla PCDD/PCDF, dl-PCB (jako WHO-TEQ) oraz sumę ndl-PCB (w ng/g lub µg/kg) – trzy odrębne wartości
• Brak jednej z wartości = niekompletna dokumentacja zgodności

7. Żywność dla niemowląt i małych dzieci podlega bardziej restrykcyjnym limitom – i dłuższemu łańcuchowi weryfikacji

Rozporządzenie (UE) 2023/915 przewiduje dla przetworzonej żywności na bazie zbóż oraz innych środków spożywczych dla niemowląt i małych dzieci limity dioksyn i PCB niższe niż dla odpowiadających im kategorii żywności ogólnej. Producent żywności dla niemowląt opartej na tłuszczach roślinnych lub rybnych musi weryfikować zgodność każdego surowca tłuszczowego z limitami właściwymi dla tej kategorii docelowej – nie z limitami dla oleju roślinnego przeznaczonego do spożycia przez osoby dorosłe. Błąd w przypisaniu limitu może skutkować decyzją GIS o wycofaniu produktu z rynku na podstawie art. 14 rozporządzenia (WE) 178/2002 (produkt niebezpieczny) i obowiązkiem powiadomienia systemu RASFF przez organ krajowy.

8. Przekroczenie limitu nie zawsze kończy się karą administracyjną – ale wymaga natychmiastowego działania i dokumentacji

Polska ustawa z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia (Dz.U. 2006 nr 171 poz. 1225 ze zm.) przewiduje w art. 103 karę pieniężną do 10-krotności wartości brutto zakwestionowanej partii, jednak jej wymierzenie przez organ (GIS lub Inspekcja Weterynaryjna) następuje po stwierdzeniu naruszenia w decyzji administracyjnej. Producent, który samodzielnie wykryje przekroczenie limitu (np. w ramach własnego monitoringu) i dobrowolnie wycofa produkt przed kontrolą urzędową, ma znacznie silniejszą pozycję w ewentualnym postępowaniu – zarówno pod względem wymiaru kary, jak i oceny systemu zarządzania bezpieczeństwem żywności. Kluczowe jest udokumentowanie: daty wykrycia, wyników badania, decyzji o wycofaniu, listy podmiotów, którym produkt dostarczono, oraz potwierdzenia odbioru wycofanego towaru. Brak tej dokumentacji to argument na niekorzyść producenta w postępowaniu administracyjnym.

• Podstawa prawna kary: art. 103 ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia – do 10-krotności wartości partii
• Dobrowolne wycofanie przed kontrolą: łagodząca okoliczność w postępowaniu, pod warunkiem pełnej dokumentacji
• Obowiązek powiadomienia organu: art. 19 rozporządzenia (WE) 178/2002 – niezwłocznie po stwierdzeniu niezgodności

9. Strefy produkcji pierwotnej i skażenie środowiskowe: producent może stać się stroną postępowania nawet bez własnego błędu technologicznego

EFSA w swojej opinii naukowej z 2018 r. wskazała, że główną ścieżką narażenia człowieka na dioksyny i PCB pozostaje żywność – szczególnie ryby, mięso i nabiał – a poziom zanieczyszczenia w surowcu odzwierciedla skażenie środowiska w miejscu produkcji pierwotnej. Producent finalny, który kupuje surowce z regionów o historycznie podwyższonym tle środowiskowym (np. niektóre akweny Morza Bałtyckiego, rejony o intensywnej przeszłości przemysłowej), ponosi ryzyko wynikające z tego tła – niezależnie od własnych procesów technologicznych. Rozporządzenie (UE) 2023/915 nie przewiduje wyłączenia odpowiedzialności ze względu na źródło skażenia. Praktycznym narzędziem ograniczenia tego ryzyka jest geograficzna dywersyfikacja dostawców surowców, monitorowanie alertów RASFF w kategoriach produktów, które producent wykorzystuje, oraz kontraktowe przeniesienie ciężaru weryfikacji na dostawcę z zastrzeżeniem prawa do audytu i niezależnych badań.

• Ryby bałtyckie: Rozporządzenie (UE) 2023/915 zawiera przepisy szczególne dla niektórych gatunków ryb z Morza Bałtyckiego (m.in. śledź, łosoś) z możliwością tymczasowych odstępstw dla Finlandii i Szwecji – Polska nie korzysta z analogicznych odstępstw
• Monitoring RASFF: bezpłatne narzędzie dostępne na stronie Komisji Europejskiej – producent powinien regularnie sprawdzać alerty dla swojej kategorii surowców
• Klauzula kontraktowa z dostawcą: powinna obejmować gwarancję zgodności z rozporządzeniem (UE) 2023/915, obowiązek dostarczenia wyników badań z akredytowanego laboratorium i prawo do odstąpienia od umowy w razie przekroczenia ML